Cờ tướng và cờ vua: thực sự khác nhau ở đâu

Mọi thế cờ, nước đi và phán định hợp lệ trên trang này đều được kiểm chứng tự động bằng engine luật mã nguồn mở của chúng tôi khi dựng trang. Engine cài đặt luật của Liên đoàn Cờ tướng châu Á (WXF): cả chiếu lặp và đuổi lặp đều xử thua chứ không xử hoà. Phần đuổi lặp chưa được đối chiếu với tuyển tập thế cờ chính thức.

So sánh nhanh

Người ta hay giới thiệu cờ tướng như thể đó là “cờ vua đổi quân”. Nói đúng hơn thì hai trò là anh em họ: dòng máu chung chỉ còn lộ rõ ở quân Xe — Xe cờ tướng và Xe cờ vua đi y hệt nhau, đến tên tiếng Việt cũng trùng — và hầu như không ở chỗ nào khác.

Quân Pháo không có gì tương đương

Pháo (炮) đi giống hệt Xe — bao xa tuỳ ý theo hàng ngang hoặc hàng dọc — nhưng chỉ ăn quân được khi nhảy qua đúng một quân nằm giữa, gọi là ngòi (炮架). Không hơn, không kém.

Chỉ riêng luật này đã định hình lại cả ván cờ. Quân đứng che cho Tướng khỏi đường Xe đồng thời lại là cái ngòi mà Pháo đối phương cần để bắn. Phòng Xe và phòng Pháo kéo bạn về hai hướng ngược nhau, và những quân mà trong cờ vua chỉ là của nợ thì ở đây lại gánh cả thế trận.

Nó cũng khiến bàn cờ trống trở nên nguy hiểm chứ không an toàn: khi quân cờ được đổi dần, Pháo mất ngòi và lặng lẽ hết tác dụng — đó là lý do tàn cuộc cờ tướng được đánh giá khác hẳn tàn cuộc cờ vua.

Tướng không bao giờ rời nhà

Trong cờ vua, đến tàn cuộc Vua tiến ra trung tâm và trở thành một quân chiến đấu. Trong cờ tướng, Tướng bị giới hạn trong chín điểm suốt cả ván, còn hai Sĩ bảo vệ nó chỉ có năm điểm.

Từ đó có hai hệ quả. Đòn tấn công nhắm vào một mục tiêu không thể chạy trốn, nên các thế sát mang tính hình học và lặp lại được, chứ không phải một cuộc rượt đuổi. Và phá Sĩ Tượng tự nó đã là một kế hoạch thực sự — một con Tướng không còn quân phòng thủ có thể bị chiếu bí bởi lực lượng mà trước một cung còn nguyên vẹn thì hoàn toàn vô hại.

Luật lộ mặt tướng càng làm điều đó rõ hơn: hai Tướng không bao giờ được đối mặt nhau trên một lộ trống, nên Tướng trở thành một quân tấn công tầm xa dù mỗi lần chỉ đi được một điểm.

Cờ tướng khó hoà hơn nhiều

Ba luật cùng đẩy ván cờ ra xa kết quả hoà, và gộp lại chúng là lý do ở trình độ cao cờ tướng phân thắng bại thường xuyên hơn cờ vua rất nhiều.

• Hết nước đi là thua. Dồn đối phương tới chỗ không còn nước đi hợp lệ là bạn thắng, nên bên phòng thủ không thể dùng nó làm lối thoát.
• Không có phong cấp. Tốt đi tới hàng cuối vẫn chỉ là Tốt. Kém một quân thì vẫn cứ kém một quân.
• Thế lặp được phân xử. Chiếu lặp (长将) và đuổi lặp (长捉) không phải là hoà — bên gây lặp phải đổi nước, và nếu không chịu đổi thì bị xử thua.

Luật cuối này là chỗ mà hầu như mọi bài giới thiệu cờ tướng ngoài tiếng Trung đều nói sai, và cũng là chỗ phần lớn phần mềm vẫn cài thành “lặp ba lần là hoà”. Không phải vậy, và nó quyết định những ván cờ thật.

Trò nào khó hơn?

Không trò nào cả, nếu xét câu hỏi cho đến nơi đến chốn. Không gian thế cờ của hai trò tương đương nhau, cả hai đều có lý thuyết khai cuộc sâu, và muốn chơi giỏi trò nào cũng mất nhiều năm.

Khác nhau là cái khó nằm ở đâu. Cờ vua thưởng cho kế hoạch thế trận dài hơi và kỹ thuật tàn cuộc xây trên việc phong cấp. Cờ tướng đòi tính toán cụ thể sớm hơn, vì Pháo và con Mã bị cản chân khiến thế cờ sắc bén sớm hơn, và vì những đường cầu hoà mà người chơi cờ vua vẫn dựa vào ở đây đơn giản là không có.

Nếu bạn đã chơi cờ vua, cách vào nhanh nhất là chấp nhận rằng cách đánh giá của mình đang sai, thay vì đem nó dịch sang: một Xe cờ tướng đáng khoảng hai Pháo hoặc hai Mã, Sĩ quan trọng hơn vẻ ngoài rất nhiều, và một lộ mở sát cung Tướng đáng giá hơn một con Tốt.

Từ cờ vua sang: học gì trước

1. Quân Pháo — quân cờ mà bạn chưa có chút trực giác nào.
2. Quân Mã — vì trông nó giống Mã cờ vua nhưng không phải.
3. Luật lộ mặt tướng — thế ghim bạn sẽ không kịp nhìn thấy.
4. Hết nước đi là thắng — chỉ một dòng, nhưng nó thay đổi mọi tàn cuộc.
5. Chiếu lặp và đuổi lặp — những luật quyết định các ván cờ sát nút.

Mọi thứ khác đều mang sang được. Nếu bạn tính toán được trong cờ vua thì ở đây bạn cũng tính được; bạn đang học một bộ từ vựng, không phải một kỹ năng mới.

Lỗi thường gặp

Câu hỏi liên quan