Hỏi đáp về các quân cờ

子 Tốt qua sông đi thế nào?Qua sông rồi, Tốt đi thêm được sang ngang mỗi lần một ô, nhưng không bao giờ lùi và không có phong cấp. 子 Sĩ và Tượng dùng để làm gì?Chỉ để phòng thủ. Sĩ chống Pháo và Xe, Tượng chống Mã và Tốt, và cả hai không bao giờ rời nửa sân của mình. 子 Một quân Xe đáng giá bao nhiêu?Theo thang thông dụng: Xe 9, Pháo 4,5, Mã 4, Tốt qua sông 2, Sĩ và Tượng mỗi quân 2. 子 Tướng là quân gì và di chuyển ra sao?Tướng là mục tiêu của cả ván cờ, đi mỗi lần một ô ngang hoặc dọc, và không bao giờ rời khỏi cung 3x3 của mình. 子 Tướng và Tượng khác nhau thế nào?Hai quân dễ nhầm vì tên gần giống nhau. Tướng là mục tiêu của ván cờ, đi trong cung; Tượng chỉ phòng thủ, đi chéo hai ô, không qua sông. 子 Vì sao Xe là quân mạnh nhất bàn cờ?Xe đi thẳng bất kỳ khoảng cách nào trên đường trống, không bị cản như Mã, không cần ngòi như Pháo, và khống chế được toàn bộ một hàng hoặc một cột. 子 Mã cờ tướng đi hình gì?Mã đi một ô thẳng rồi một ô chéo, tạo thành hình dạng giống chữ L của Mã cờ vua, nhưng khác biệt lớn là Mã cờ tướng có thể bị cản chân. 子 Pháo có quân tương đương trong cờ vua không?Không. Cờ vua không có quân nào ăn theo cách nhảy qua một ngòi. Pháo là quân độc đáo nhất của cờ tướng, không có phép so sánh trực tiếp. 子 Mỗi bên có bao nhiêu quân lúc bắt đầu ván cờ?Mỗi bên 16 quân: một Tướng, hai Sĩ, hai Tượng, hai Mã, hai Xe, hai Pháo và năm Tốt. Tổng cộng 32 quân trên bàn cờ. 子 Quân nào di chuyển được ít điểm nhất trên bàn cờ?Sĩ, chỉ năm điểm trong suốt cả ván. Tượng nhiều hơn một chút, bảy điểm. Tướng bị giới hạn trong chín điểm của cung. Các quân còn lại có thể đi khắp bàn cờ theo thời gian. 子 Tốt qua sông và Sĩ, quân nào đáng giá hơn?Theo thang điểm thông dụng thì bằng nhau, khoảng 2 điểm mỗi quân. Nhưng vai trò khác hẳn: Sĩ quyết định cả một loạt thế tàn cuộc, Tốt gần cung mới thực sự nguy hiểm. 子 Tướng cờ tướng và Vua cờ vua khác nhau thế nào?Tướng không bao giờ rời cung chín điểm, không có nhập thành, và hai Tướng không được lộ mặt nhau trên đường dọc trống, luật mà Vua cờ vua không có. 子 Tốt là quân duy nhất không bao giờ đi lùi, đúng không?Đúng, Tốt là quân duy nhất bị cấm lùi tuyệt đối. Mọi quân khác đều có thể đi ngược hướng ban đầu khi cần, chỉ riêng Tốt thì không bao giờ. 子 Pháo đáng giá bao nhiêu, và vì sao giá trị của nó thay đổi?Khoảng 4,5 điểm theo thang thông dụng, nhỉnh hơn Mã một chút lúc khai cuộc. Nhưng con số đó chỉ đúng khi bàn cờ còn đủ ngòi; nó giảm dần khi quân bị đổi bớt. 子 Mã đáng giá bao nhiêu so với Tốt qua sông?Mã đáng khoảng 4 điểm theo thang thông dụng, gấp đôi một Tốt đã qua sông (khoảng 2 điểm). Nhưng một Tốt áp sát cung đôi khi quan trọng hơn con số đó nhiều. 子 Vì sao mỗi bên chỉ có hai Tượng, không phải nhiều hơn?Hai Tượng đặt đối xứng ở hai điểm xuất phát đã đủ để cùng nhau canh giữ bảy điểm mà Tượng có thể tới trong nửa sân của mình, không cần con thứ ba. 子 Tượng đứng được ở những điểm nào cụ thể trên bàn cờ?Đúng bảy điểm trong nửa sân của mình: hai điểm xuất phát, hai điểm sát bờ sông, và ba điểm ở hàng giữa, tất cả nối với nhau bằng các đường chéo hai ô. 子 Vì sao năm quân Tốt xếp cách nhau một đường, không liền nhau?Năm Tốt dàn trên hàng thứ tư, mỗi con cách nhau đúng một đường dọc trống, phủ đều các đường lẻ trên chín đường dọc của bàn cờ thay vì dồn về một phía. 子 Quân nào có nhiều nước đi nhất trên bàn cờ trống?Xe, đứng giữa bàn cờ trống, có tới mười bảy nước đi khả dĩ, nhiều hơn bất kỳ quân nào khác, vì nó khống chế trọn một hàng và một cột cùng lúc mà không có giới hạn nào. 子 Làm sao phân biệt quân Đỏ và quân Đen qua chữ Hán viết trên quân?Năm loại quân luôn có chữ khác nhau giữa hai bên: 帥/將, 仕/士, 相/象, 炮/砲, 兵/卒; nhiều bộ quân còn phân biệt cả Xe và Mã (俥/車, 傌/馬). Cách đi giống hệt nhau. 子 Vì sao Sĩ đi chéo còn Tướng đi ngang dọc?Hai quân đứng cạnh nhau trong cung nhưng di chuyển theo hai kiểu khác hẳn nhau. Sự khác biệt này khiến chúng bổ sung cho nhau: Tướng phủ các điểm giữa cạnh, Sĩ phủ các điểm góc và tâm. 子 Có quân nào trong cờ tướng giống Tượng (bishop) cờ vua không?Gần giống nhất về mặt hình dạng đường đi, cả hai đều đi chéo và giữ nguyên màu điểm. Nhưng Tượng cờ tướng bị giới hạn đúng hai ô mỗi nước, có thể bị cản mắt, và không bao giờ qua sông. 子 Pháo được đặt ở vị trí nào lúc bắt đầu ván, và vì sao?Pháo đứng ở hàng thứ ba tính từ mép, ngay phía trước Mã, trên đường dọc sát cạnh đường của Xe. Vị trí này cho Pháo ngòi và đường mở gần như ngay lập tức. 子 Vai trò của các quân cờ thay đổi thế nào qua các giai đoạn ván cờ?Pháo mạnh nhất lúc khai cuộc rồi yếu dần, Mã yếu nhất lúc đông quân rồi mạnh dần, còn Tốt gần như vô hại ở nhà nhưng nguy hiểm hẳn một khi qua sông và áp sát cung. 子 Mỗi quân cờ tướng tượng trưng cho binh chủng gì?Tên gọi phản ánh một đội quân thu nhỏ: Tướng chỉ huy, Sĩ là quan văn cận vệ, Tượng là voi chiến, Mã là kỵ binh, Xe là chiến xa, Pháo là máy bắn đá hay pháo binh, Tốt là bộ binh. 子 Mã ở góc bàn cờ trống đi được mấy nước?Chỉ hai nước, so với tám nước khi đứng giữa bàn cờ trống. Càng gần biên và góc, số hình chữ nhật khả dĩ của Mã càng giảm mạnh, dù không có quân nào cản chân nó. 子 Cờ tướng có quân nào giống Hậu (Queen) cờ vua không?Không có quân nào riêng lẻ mạnh và linh hoạt như Hậu, quân đi được cả thẳng lẫn chéo không giới hạn. Xe gần nhất về sức mạnh đường thẳng, nhưng không quân nào trong cờ tướng đi chéo không giới hạn. 子 Bàn cờ tướng chia thành những khu vực nào?Ba khu vực chính: cung, ô vuông 3x3 giam Tướng và Sĩ; sông, đường ranh giữa bàn chặn Tượng; và phần còn lại, nơi Xe, Mã, Pháo, Tốt hoạt động theo giới hạn riêng của từng quân. 子 Vì sao Sĩ chỉ xuất phát ở hai góc gần Tướng nhất, không phải bốn góc?Vì mỗi bên chỉ có hai Sĩ trong khi cung có bốn góc, và đặt chúng ở hai góc liền kề Tướng cho khả năng bảo vệ và di chuyển linh hoạt nhất ngay từ nước đầu, thay vì để hở một bên. 子 Quân nào trong cờ tướng ăn quân khác với cách nó di chuyển?Chỉ riêng Pháo. Sáu quân còn lại, Tướng, Sĩ, Tượng, Mã, Xe và Tốt, đều ăn quân đúng theo cách chúng di chuyển. Pháo là ngoại lệ duy nhất, cần đúng một ngòi để ăn dù di chuyển tự do trên đường trống. 子 Vì sao quân Pháo được đặt tên là Pháo (khẩu pháo)?Vì cơ chế ăn quân của nó, bắn qua đầu một quân chắn để tới đích, gợi nhớ cách một khẩu pháo bắn qua chướng ngại vật, khác hẳn cách di chuyển tiếp xúc trực tiếp của các quân còn lại. 子 Vì sao Xe đứng ở góc bàn cờ lúc mới bày quân?Vì trên bàn trống, Xe ở đâu cũng quét trọn một hàng ngang và một đường dọc, nên vị trí góc không làm Xe yếu đi; điều cần lo là mở đường cho Xe ra sớm. 子 Vì sao Tướng và Sĩ bị giới hạn trong cung còn Tượng thì không?Vì hai loại giới hạn phục vụ hai mục đích khác nhau: cung giam quân chỉ huy và cận vệ ở nơi an toàn nhất, còn ranh giới sông của Tượng chỉ ngăn nó vượt sang tấn công, cho nó cả nửa sân để phòng thủ. 子 Hai Tốt cùng một bên có thể đứng chung một đường dọc không?Có, sau khi ván cờ đã bắt đầu. Vị trí xuất phát cách nhau một đường chỉ là điểm khởi đầu; một khi Tốt đã qua sông và đi ngang, hai Tốt cùng bên hoàn toàn có thể kết thúc trên cùng một đường dọc. 子 Ngoài Mã, còn quân nào bị cản đường bởi quân đứng giữa không?Chỉ có Tượng, qua cơ chế cản mắt tượng. Xe, Pháo, Tốt, Sĩ, Tướng không có cơ chế cản đường tương tự; chúng bị chặn hoàn toàn nếu có quân đứng trên đường đi, không phải cản một phần. 子 Tượng đi được tối đa mấy điểm trên bàn cờ?Đúng bảy điểm trên nửa sân của mình, không hơn không kém. Tượng đi chéo hai ô và không bao giờ qua sông, nên bảy điểm ấy là toàn bộ bản đồ di chuyển của nó suốt cả ván. 子 Vì sao giá trị của Mã dao động nhiều hơn các quân khác tuỳ vị trí trên bàn cờ?Vì sức mạnh của Mã phụ thuộc trực tiếp vào việc nó có bị cản chân hay không, mà điều này thay đổi liên tục theo từng nước đi của cả hai bên, khiến cùng một quân Mã có thể mạnh hẳn hoặc gần như bất động chỉ sau vài nước. 子 Tướng có được tính vào giá trị quân khi so sánh lực lượng hai bên không?Không. Tướng không nằm trong bất kỳ thang điểm giá trị quân nào, vì nó không phải tài sản có thể đổi hay so sánh; mất Tướng là thua cả ván, nên nó đứng ngoài toàn bộ phép tính vật chất. 子 Cờ tướng có phân loại quân thành "quân lớn" và "quân nhỏ" như cờ vua không?Có một cách phân loại tương tự: Xe, Pháo, Mã thường được gọi là quân lớn vì giá trị cao và tầm hoạt động rộng; Sĩ, Tượng, Tốt là quân nhỏ, giá trị thấp hơn và vai trò thường thiên về phòng thủ hoặc hỗ trợ. 子 Bàn cờ tướng có bao nhiêu giao điểm, và quân cờ chiếm bao nhiêu phần trăm số đó lúc mới bày?Bàn cờ có chín đường dọc và mười đường ngang, tạo ra 90 giao điểm. Lúc mới bày, 32 quân chiếm khoảng 36% số giao điểm đó, để lại phần lớn bàn cờ trống cho các quân di chuyển. 子 Vì sao số lượng Tốt nhiều hơn hẳn các quân khác trên bàn cờ?Vì Tốt yếu và rẻ nhất trong bảy loại quân, nên cần nhiều quân hơn để phủ được mặt trận rộng chín đường dọc; các quân mạnh hơn chỉ cần hai là đủ sức tạo ảnh hưởng. 子 Tốt có phải quân duy nhất mà cách di chuyển thay đổi giữa ván cờ không?Đúng. Mọi quân khác di chuyển theo đúng một quy tắc cố định từ đầu tới cuối ván; chỉ riêng Tốt được thêm khả năng đi ngang sau khi qua sông, và cờ tướng không có phong cấp để thay đổi cách đi của bất kỳ quân nào khác. 子 Vì sao Tốt không đứng ở hàng đầu tiên cùng các quân khác lúc mới bày quân?Vì Tốt là quân tiền tuyến, cần đứng gần sông hơn để tham gia ván cờ sớm; nếu xếp cùng hàng đầu với các quân khác, nó sẽ mất quá nhiều nước chỉ để tới được vị trí có ý nghĩa. 子 Sông trên bàn cờ ảnh hưởng tới những quân nào, và quân nào hoàn toàn không quan tâm?Chỉ Tượng và Tốt thực sự bị ảnh hưởng: Tượng không bao giờ qua được, Tốt đổi cách đi sau khi qua. Xe, Pháo, Mã hoàn toàn phớt lờ sông; Tướng và Sĩ thì không bao giờ tới gần nó. 子 Quân Xe, Mã, Pháo, Tốt đứng trong cung của đối phương có bị ảnh hưởng gì đặc biệt không?Không. Cung chỉ giới hạn Tướng và Sĩ của bên sở hữu nó; một Xe, Mã, Pháo hay Tốt đứng bên trong cung đối phương di chuyển đúng như mọi nơi khác trên bàn cờ, không có quy tắc riêng nào áp dụng. 子 Vì sao vị trí ban đầu của cờ tướng đối xứng hoàn toàn giữa hai bên, không lệch như cờ vua?Cờ tướng không có quân nào tương đương Hậu đứng lệch một bên cột giữa như cờ vua, nên đội hình mỗi bên tự đối xứng qua đường dọc giữa, và hai bên đối xứng qua sông, không tạo ra khác biệt cánh trái, cánh phải như bên có Hậu và bên có Vua của cờ vua. 子 Vì sao bàn cờ tướng không có các ô sáng tối xen kẽ như bàn cờ vua?Quân cờ tướng đứng trên giao điểm của các đường kẻ chứ không nằm trong ô vuông, nên bàn cờ về bản chất là một lưới đường thẳng giống bàn cờ vây hơn là một bàn cờ ca-rô, và không cần tô màu xen kẽ để phân biệt vị trí. 子 Vì sao cung chỉ rộng ba đường dọc, không rộng hơn?Cung được vẽ đúng bằng kích thước cần thiết cho phạm vi di chuyển của Tướng và Sĩ: một ô vuông 3x3 vừa đủ chứa điểm giữa và bốn điểm chéo mà Sĩ có thể tới, không dư ra một giao điểm nào mà hai quân này không bao giờ dùng đến. 子 Vì sao Tướng luôn đứng ở đường dọc giữa của cung lúc mới bày quân, không bao giờ ở góc?Tướng chỉ có thể đi một điểm mỗi lần theo đường ngang dọc và không bao giờ rời cung, nên đứng ở đường dọc giữa cho phép nó né sang hai bên như nhau; đứng giữa cũng khiến hai Tướng luôn cùng cột dọc lúc mới bày, điều kiện cần cho luật lộ mặt tướng. 子 Các quân của cờ tướng xếp trên mấy hàng lúc mới bày, khác gì cách xếp một hàng của cờ vua?Cờ vua xếp toàn bộ quân lớn trên một hàng và Tốt trên hàng kế tiếp, chỉ hai hàng mỗi bên; cờ tướng trải quân trên ba hàng khác nhau, Xe Mã Tượng Sĩ Tướng ở hàng cuối, Pháo ở hàng thứ ba, và Tốt tiến xa hơn nữa lên hàng thứ tư. 子 Vì sao bàn cờ tướng có hình chữ nhật chín cột mười hàng, không vuông như bàn cờ vua tám cột tám hàng?Bàn cờ tướng cần thêm chiều dài để chứa sông ở giữa và hai cung ở hai đầu, những cấu trúc không tồn tại trong cờ vua; hình chữ nhật dài hơn theo chiều dọc là hệ quả trực tiếp của việc thêm hai yếu tố này vào lưới 9 cột. 子 Cách đi quân Xe trong cờ tướng thế nào?Xe đi thẳng theo đường dọc hoặc hàng ngang, bao nhiêu ô cũng được, không nhảy qua quân. Xe ăn được quân đối phương đầu tiên chắn trên đường đi. 子 Hai Mã đứng thế ăn nhau, vì sao con này ăn được con kia mà không bị ăn lại?Vì mỗi Mã có chân riêng, nằm sát chính nó. Chân của Mã này bị cản không có nghĩa chân của Mã kia cũng bị cản, nên việc ăn nhau không đối xứng. 子 Tốt chiếu Tướng được từ những hướng nào?Tốt đã qua sông chiếu được khi Tướng ở ngay trước mặt hoặc ngay bên cạnh nó. Tốt không bao giờ chiếu từ phía sau hay theo đường chéo. 子 Tốt đi xuống hàng cuối bàn cờ thì còn làm được gì?Không phong cấp. Tốt ở hàng cuối chỉ còn đi ngang, nên yếu hẳn đi; nó vẫn khống chế được các điểm bên cạnh và đôi khi vẫn hữu ích. 子 Tên gọi các quân cờ tướng trong tiếng Việt là gì?Bảy loại quân: Tướng (Soái), Sĩ, Tượng (voi), Xe, Pháo, Mã (ngựa), Tốt (Binh, Chốt). Mỗi quân có tên Hán Việt và có khi thêm một tên gọi dân dã. 子 Quân nào không bao giờ chiếu được Tướng đối phương?Sĩ và Tượng không bao giờ chiếu được vì không rời được nửa bàn mình. Tướng cũng không chiếu; lộ mặt tướng là điều cấm, không phải nước chiếu. 子 Nước đi đầu tiên trong cờ tướng có bao nhiêu lựa chọn?Ở nước đầu tiên, Đỏ có 44 nước đi hợp lệ. Hai Pháo chiếm hơn một nửa với 24 nước; còn lại Tốt 5, Xe 4, Mã 4, Tượng 4, Sĩ 2, Tướng 1. 子 Có cách nào nhớ nhanh cách đi của các quân cờ tướng không?Mã đi chữ nhật, Tượng đi chữ điền, Xe đi thẳng, Pháo cách một ngòi, Sĩ đi chéo trong cung, Tướng quanh cung, Tốt tiến, qua sông mới ngang. 子 Tốt đứng ở bờ sông đã tính là qua sông chưa?Chưa. Tốt ở bờ sông phía mình vẫn chỉ đi thẳng. Nó qua sông khi tiến thêm một bước sang hàng bên kia; từ lúc đó mới đi ngang được. 子 Hai Tốt đối đầu nhau trên cùng một đường thì ai ăn ai?Bên nào tới lượt thì ăn được. Tốt cờ tướng ăn thẳng phía trước, nên hai Tốt đứng sát đối diện tấn công lẫn nhau, không bị kẹt như Tốt cờ vua. 子 Xe 1, Mã 2, Pháo 8, Tốt 3 là quân nào lúc bày cờ?Mỗi bên đánh số đường 1 tới 9 từ tay phải mình. Xe ở đường 1 và 9, Mã 2 và 8, Tượng 3 và 7, Sĩ 4 và 6, Tướng 5, Pháo 2 và 8, Tốt 1, 3, 5, 7, 9. 子 Làm sao nhận ra từng loại quân cờ tướng khi không đọc được chữ Hán?Quân cờ tướng đều là những miếng tròn dẹt giống nhau, có một chữ ở mặt trên. Bạn phân biệt chúng qua chữ và vị trí xuất phát, không qua hình dáng. 子 Cung trong cờ tướng là gì?Cung là khu 3×3 gồm chín điểm, có vẽ hai đường chéo, nằm ở mỗi đầu bàn cờ. Tướng và cả hai Sĩ không bao giờ được rời khỏi đó. 子 Tên chữ Hán của các quân cờ tướng là gì?Bảy loại quân cờ tướng bằng chữ Hán: 將/帥 Tướng, 士/仕 Sĩ, 象/相 Tượng, 馬/傌 Mã, 車/俥 Xe, 砲/炮 Pháo và 卒/兵 Tốt, mỗi bên viết một kiểu. 子 Quân cờ tướng nào dễ học nhất?Xe, vì đi y hệt Xe cờ vua, không có ngoại lệ nào. Pháo và Mã mất nhiều thời gian nhất, vì cả hai đều ẩn một luật mà nhìn thoáng qua không thấy được. 子 Quân nào làm ngòi cho Pháo được?Bất kỳ quân nào, của bên nào, loại nào cũng được, miễn là đứng giữa Pháo và mục tiêu. Phải có đúng một quân ở giữa: không hơn, không kém. 子 Pháo có đi được khi không có ngòi không?Có. Để di chuyển, Pháo chỉ cần một đường hoàn toàn trống, y như Xe. Ngòi chỉ cần khi ăn quân — nhầm hai điều này là lỗi rất hay gặp ở người mới. 子 Đặt quân chắn đường có chặn được Pháo không?Tuỳ vào số quân. Thêm một quân vào đường đang trống là bật mối đe doạ của Pháo lên; thêm vào đường đã có sẵn ngòi thì lại tắt nó đi. 子 Pháo và Xe, quân nào mạnh hơn?Xe, rõ ràng là vậy. Xe đáng khoảng 9 điểm so với 4,5 điểm của Pháo, vì Xe ăn được quân dọc theo mọi đường trống mà không cần tới ngòi. 子 Pháo có bảo vệ được quân khác không?Có, nhưng chỉ qua một ngòi, đúng như cách nó tấn công. Pháo bảo vệ một quân khi nó ăn lại được ở điểm đó qua đúng một quân ở giữa. 子 Mỗi bên có mấy quân Pháo lúc bắt đầu ván cờ?Mỗi bên hai Pháo, đặt ở hàng thứ ba ngay phía trước hai Mã, và có sẵn một đường hoàn toàn thông thoáng xuyên bàn cờ ngay từ nước đầu tiên. 子 Làm sao biết một quân Pháo đang tốt hay xấu?Đếm số ngòi sẵn có và mục tiêu thật của nó, chứ đừng chỉ nhìn độ linh động. Pháo không có ngòi hữu ích trên đường nào thì gần như chẳng làm gì. 子 Pháo có lấy Tướng làm ngòi được không?Được. Ngòi của Pháo có thể là bất kỳ một quân nào của bên nào, kể cả Tướng hay Sĩ. Luật hoàn toàn không phân biệt loại quân nào cả. 子 Đường dọc thông thoáng có giúp Pháo như giúp Xe không?Không tự động. Xe muốn đường trống để tấn công; Pháo thường muốn đường có đúng một quân, nên đường dọc trống có thể khiến Pháo không có gì để nhảy qua. 子 Pháo có đi ngang theo hàng ngang được không?Có. Pháo đi và ăn quân dọc theo bất kỳ hàng ngang hay đường dọc nào, theo cả bốn hướng thẳng, y như Xe khi chỉ di chuyển mà không ăn quân. 子 Pháo đứng giữa bàn cờ đi tới được bao nhiêu điểm?Mười bảy điểm trên bàn cờ trống, dù đứng giữa hay ở đâu: tám điểm dọc hàng ngang và chín điểm dọc đường dọc, vì bàn cờ rộng chín đường và cao mười hàng. 子 Có nên đổi Pháo lấy Mã không?Tuỳ thế cờ. Hai quân gần ngang giá, nên quyết định thường nằm ở việc quân nào được các quân còn lại hỗ trợ tốt hơn, chứ không ở chỗ đổi là hay hay dở. 子 Quân đang bị ghim có làm ngòi cho Pháo được không?Có. Quân bị ghim bị hạn chế đường đi, nhưng ngòi của Pháo chỉ cần chiếm điểm ở giữa, và việc bị ghim chẳng hề ngăn nó làm việc đó. 子 Hai Pháo có dùng chung một ngòi được không?Được. Một quân có thể cùng lúc làm ngòi cho nhiều hơn một Pháo, kể cả hai Pháo khác màu đang đối mặt nhau trên cùng một đường. 子 Ngòi đứng sát ngay cạnh Pháo có được không?Được. Ngòi có thể là điểm kế tiếp trên đường, sát ngay cạnh Pháo, hoặc ở bất kỳ đâu xa hơn; khoảng cách tới Pháo không ảnh hưởng gì tới luật. 子 Pháo qua sông có tăng giá trị như Tốt không?Không trực tiếp. Tầm với và cơ chế ngòi của Pháo như nhau ở cả hai bờ sông, nên qua sông chỉ đổi mục tiêu của nó chứ không đổi sức mạnh gốc như với Tốt. 子 Pháo có ăn được quân đứng sát ngay cạnh nó không?Không. Pháo luôn cần đúng một ngòi giữa nó và mục tiêu, nên điểm gần nhất nó có thể ăn là cách hai điểm, không bao giờ là điểm sát bên. 子 Tốt chưa qua sông có làm ngòi cho Pháo tốt như Tốt đã qua sông không?Được. Trạng thái của một quân không ảnh hưởng gì tới việc nó làm ngòi; Tốt chưa qua sông chắn và làm ngòi y như Tốt đã qua sông, hay bất kỳ quân nào khác. 子 Quân cờ tướng nào tương ứng với quân cờ vua nào?Xe đúng là Xe cờ vua. Mã là Mã cờ vua nhưng bị cản chân được. Các quân còn lại không có tương đương rõ ràng, và cờ tướng không có Hậu. 子 Pháo có mạnh hơn Tượng cờ vua không?Không so trực tiếp được. Pháo cần ngòi để ăn quân và thường được đánh giá cao hơn Mã, còn Tượng cờ vua là một quân tầm xa thuần tuý. 子 Mã cờ tướng có giống Mã cờ vua không?Gần giống nhưng không hệt. Cả hai đều đi hình chữ L, nhưng Mã cờ tướng có thể bị cản ngay ở bước đầu của nước đi, điều Mã cờ vua không bao giờ gặp. 子 Tốt cờ tướng có giống Tốt cờ vua không?Vai trò giống, cơ chế khác. Tốt cờ tướng ăn theo hướng đi, qua sông thì đi ngang được và không bao giờ phong cấp, khác Tốt cờ vua ăn chéo và được phong cấp. 子 Xe cờ tướng có giống Xe cờ vua không?Cách đi giống hệt: đi bao xa tuỳ ý trên hàng ngang hoặc hàng dọc trống. Nhưng Xe cờ tướng mạnh hơn tương đối, vì các quân quanh nó yếu hơn quân cờ vua. 子 Cờ vua có quân nào tương đương Sĩ cờ tướng không?Không hẳn. Không quân cờ vua nào bị giam trong vùng chín điểm cố định và chỉ đi chéo một bước, nên Sĩ là quân thuộc loại xa lạ nhất với người chơi cờ vua. 子 Tượng cờ tướng gần với Tượng janggi hay Tượng cờ vua hơn?Gần Tượng janggi về nguồn gốc và tên gọi, dù hai quân đi khá khác. Về hoạt động thì không gần quân nào, vì Tượng cờ tướng tầm ngắn và bị giới hạn hơn cả hai. 子 Vì sao Tướng nhà được gọi là một quân tấn công?Vì luật lộ mặt tướng: Tướng nhà cấm Tướng đối phương bước vào cả lộ nó đang đứng — một quân tấn công miễn phí trong mọi tàn cuộc đánh Tướng trơ. 子 Tướng trong cờ tướng đi được bao nhiêu điểm?Chín — các điểm trong cung của nó — suốt cả ván cờ. Tướng đi một điểm theo chiều ngang hoặc dọc và không bao giờ rời khỏi cung. 子 Tướng có đứng được ở cả chín điểm trong cung không?Được. Tướng đứng được ở cả chín điểm trong cung, đi mỗi lần một điểm ngang hoặc dọc. Góc cung tới được, chỉ là không đi chéo vào. 子 Sĩ và Tướng phối hợp với nhau thế nào?Sĩ chiếm những điểm trong cung mà Tướng lẽ ra cần: vừa che chắn Tướng trước một số đòn, vừa có thể chặn mất đường thoát của chính Tướng nếu đặt bất cẩn. 子 Tượng trong cờ tướng đi thế nào?Tượng đi chéo đúng hai điểm, bị chặn nếu có quân ở điểm giữa, và không bao giờ qua sông — cả ván cờ nó chỉ tới được bảy điểm. 子 Sĩ trong cờ tướng đi thế nào?Sĩ đi chéo một điểm và không bao giờ rời khỏi cung, nên cả ván nó chỉ tới được năm điểm: bốn góc cung và điểm chính giữa. 子 Quân nào mạnh nhất trong cờ tướng?Xe, và hơn hẳn mọi quân khác. Một Xe đáng giá khoảng hai Mã, và dùng Xe chiếm được một lộ mở là điều quyết định rất nhiều ván cờ. 子 Vì sao mỗi bên chỉ có năm quân Tốt?Năm Tốt đứng xen kẽ trên các lộ lẻ, giữa chúng có khoảng trống. Chính những khoảng trống đó cho Pháo đường bắn thông ngay từ nước đầu tiên. 子 Mã có bị nhốt, bị bẫy trong cờ tướng không?Có. Vì mọi hướng đi của Mã đều có thể bị cản chân, một con Mã ở biên hoặc bị quân vây quanh có thể không còn nước đi hợp lệ nào. 子 Quân nào yếu nhất trong cờ tướng?Xét độ cơ động thì là Sĩ — năm điểm, không bao giờ rời cung. Nhưng ở tàn cuộc, Sĩ đáng giá hơn nhiều so với những gì năm điểm đó gợi ra. 子 Có chặn được Pháo trong cờ tướng không?Có, theo hai cách ngược nhau: đặt quân lên đường đi để chặn Pháo di chuyển, hoặc thêm ngòi thứ hai hay gỡ ngòi cũ để vô hiệu hoá đòn ăn quân. 子 Mỗi quân cờ tướng có bao nhiêu nước đi?Trên bàn cờ trống: Xe 17, Pháo 17, Mã 8, Tốt 1–3, Tướng 4, Sĩ 4, Tượng 4 — nhưng trong ván thật các con số này bị hạn chế rất nhiều. 子 Vì sao quân Đỏ và quân Đen viết bằng chữ Hán khác nhau?Năm loại quân luôn được mỗi bên viết khác nhau, nhiều bộ cờ còn phân biệt cả Mã và Xe, để hai đạo quân được nhận ra ngay lập tức. 子 Vì sao đầu ván Mã kém giá trị hơn Pháo?Ở khai cuộc, Pháo đáng giá hơn một chút vì bàn cờ đầy ngòi. Tới tàn cuộc, Mã đáng giá hơn, cũng vì chính lý do đó nhưng theo chiều ngược lại. 子 Tốt qua sông đáng giá bao nhiêu?Khoảng gấp đôi Tốt chưa qua sông — chừng 2 so với 1 — vì khi đã qua sông, Tốt được đi thêm sang ngang và khống chế nhiều điểm hơn. 子 Hai Pháo có được đứng cùng một lộ không?Được, và đó là một đội hình tấn công tiêu chuẩn. Pháo trước trở thành ngòi mà Pháo sau cần, tạo ra thế chiếu bí 重炮 (Pháo chồng). 子 Vì sao con Mã của tôi chẳng làm được gì?Thường là vì bị cản chân, đứng ở lộ biên, hoặc ở quá xa điểm nóng. Một con Mã cần ba, bốn nước mới phát huy được tác dụng. 子 Một quân Xe tấn công được tối đa bao nhiêu điểm cùng lúc?Trên bàn cờ trống, Xe đứng ở giữa tấn công được tối đa mười bảy điểm, tính cả hàng ngang lẫn lộ, dù mỗi nước nó chỉ ăn được một quân. 子 Tượng có bao giờ giúp được việc tấn công không?Không trực tiếp, vì Tượng không bao giờ qua sông. Đóng góp duy nhất là gián tiếp: thôi làm ngòi cho Pháo đối phương, hoặc nhường điểm cho quân khác. 子 Tốt có bảo vệ được Tốt khác không?Được, nhưng không bao giờ theo đường chéo. Tốt luôn bảo vệ điểm ngay trước mặt nó, và sau khi qua sông thì bảo vệ thêm cả các điểm bên cạnh. 子 Pháo nên dùng để tấn công hay phòng thủ?Tấn công. Pháo đe doạ từ xa và tận dụng được chính quân đối phương làm ngòi, còn khi phòng thủ nó góp sức ít hơn hẳn Sĩ hay Tượng. 子 Vì sao cờ tướng có hai con cho hầu hết các quân nhưng chỉ có một Tướng?Mọi loại quân, trừ Tướng và năm Tốt, đều đi thành cặp đối xứng, mỗi con một bên bàn cờ, còn Tướng là điểm duy nhất mà cả đội quân phải bảo vệ. 子 Xe và Pháo khác nhau thế nào?Cả hai đi giống nhau trên đường trống, nhưng chỉ Xe ăn quân theo đúng cách đó. Pháo cần đúng một ngòi mới ăn được và chỉ đáng khoảng một nửa Xe. 子 Hai bên có bắt đầu với quân giống hệt nhau không?Có. Đỏ và Đen có hai đội quân khớp nhau hoàn toàn, đối xứng như soi gương, cùng mười sáu quân trên cùng các điểm xuất phát, chỉ khác hướng nhìn và lượt đi. 子 Xe có bị mắc kẹt không?Hiếm, nhưng có thể. Xe cần một đường thông mới làm được việc, nên một Xe bị vây kín cả bốn phía, không còn hàng hay lộ nào mở, sẽ tạm thời vô dụng. 子 Mất cả hai Pháo thì sao?Bạn mất một vũ khí tấn công lớn, nhưng chưa mất ván. Xe, Mã và Tốt vẫn thắng được; Pháo chỉ thêm một kiểu sức ép riêng, cần thay bằng chiến thuật khác. 子 Cách tính lực lượng (vật chất) trong cờ tướng thế nào?Cộng điểm theo thang thông dụng: Xe khoảng 9, Pháo và Mã khoảng 4 đến 5, Tốt 1 đến 2, Sĩ hoặc Tượng khoảng 2, rồi so tổng điểm của hai bên. 子 Sĩ và Tượng khác nhau thế nào?Sĩ đi chéo một điểm và không bao giờ rời cung; Tượng đi chéo hai điểm và không bao giờ qua sông. Cả hai đều là quân phòng thủ thuần tuý. 子 Đầu ván, Mã hay Tượng đáng giá hơn?Mã, hơn rất xa. Mã có thể tấn công ở bất cứ đâu trên bàn cờ; Tượng không bao giờ rời được nửa bàn của mình và chỉ ăn được quân lọt vào đó. 子 Một Xe có đáng hơn hai Pháo không?Theo thang thông dụng thì không: hai Pháo, mỗi con khoảng 4,5, cộng lại vừa bằng một Xe khoảng 9. Nhưng thực tế Xe thường đáng tin cậy hơn. 子 Vì sao Pháo cần ngòi mới ăn được quân còn Xe thì không?Do cách mỗi quân được định nghĩa: Xe ăn quân đúng như cách nó đi, còn luật ăn quân của Pháo cố ý tách khỏi luật đi, và chính điều đó làm Pháo độc đáo. 子 Tốt có bao giờ đáng giá hơn Mã không?Tuỳ thế cờ thì có. Một Tốt qua sông đứng sâu trong cung đối phương, khống chế đúng điểm thoát mà Tướng cần, có thể quan trọng hơn một Mã chẳng làm được gì. 子 Quân đang tạm thời bị kẹt thì tính giá trị thế nào?Theo giá trị nó sẽ có khi được giải phóng, trừ đi thời gian và cái giá phải trả để giải phóng nó. Xe bị kẹt vẫn có giá trị; Mã bị vây vĩnh viễn thì không. 子 Tượng có bao giờ hữu ích hơn Sĩ không?Có, khi đối phương tấn công bằng Mã và Tốt: lúc đó Tượng gánh phần việc thiết yếu, còn Sĩ đóng góp tương đối ít vào hàng phòng thủ. 子 Xe đứng chỗ xấu có tệ hơn Pháo đứng chỗ tốt không?Có thể, ở thời điểm đó. Một Xe bị vây không có đường đi thì lúc này chẳng làm gì, còn Pháo cách mục tiêu thật đúng một ngòi thì đang đe doạ ngay. 子 Một thế cờ tướng thông thường có bao nhiêu nước đi hợp lệ?Khoảng ba mươi đến bốn mươi trong một thế trung cuộc bình thường, xấp xỉ hệ số phân nhánh trung bình của cờ vua dù bàn cờ tướng lớn hơn. 子 Có điểm nào sát cạnh Mã mà Mã không bao giờ đi thẳng tới được không?Có. Mọi điểm kề sát Mã theo hàng ngang hoặc lộ dọc đều nằm ngoài một nước đi của nó; những điểm đó chỉ là chân Mã bước qua, không bao giờ là điểm đến. 子 Giá trị của Xe có thay đổi từ khai cuộc tới tàn cuộc như Mã và Pháo không?Không nhiều. Xe giữ gần nguyên giá trị suốt ván, khác với Mã, quân tăng giá trị, và Pháo, quân mất giá trị khi bàn cờ thưa dần. 子 Vì sao Sĩ và Tượng không bao giờ rời nửa bàn cờ của mình?Cả hai bị luật giới hạn: Sĩ trong cung của mình, Tượng ở phía sông bên mình, nên đây là hai quân phòng thủ thuần tuý của cờ tướng. 子 Trong bảy loại quân cờ tướng, mấy loại đi chéo được?Hai loại đi thuần chéo: Sĩ và Tượng. Nước đi của Mã kết thúc bằng một bước chéo; Tướng, Xe, Pháo và Tốt chỉ đi thẳng theo hàng và lộ. 子 Quân nào trong cờ tướng không bao giờ tự chiếu bí được, dù có bao nhiêu con?Sĩ và Tượng. Vì hai loại quân này không rời được nửa bàn của mình, nên dù nhiều đến đâu chúng cũng không tới được Tướng đối phương để tấn công trực tiếp. 子 Vì sao Mã được coi là khó tính toán hơn Pháo, dù Pháo có thêm luật ngòi?Đòn doạ của Pháo phụ thuộc một điều kiện dễ thấy là ngòi. Đòn doạ của Mã phụ thuộc tám điểm đến và bốn điểm chân, đều có thể đổi sau một nước gần đó. 子 Tượng có qua sông được không?Không. Tượng không bao giờ được qua sông trong bất kỳ trường hợp nào, nên đây là quân thuần phòng thủ, cả ván chỉ tới được bảy điểm. 子 Tốt có đi lùi được không?Không. Tốt không bao giờ đi lùi. Trước khi qua sông chỉ được tiến thẳng; qua sông rồi thì đi ngang được thêm nhưng vẫn không được lùi. 子 Xe có đi chéo được không?Không. Xe đi bao xa tuỳ ý trên một hàng ngang hoặc lộ dọc thông thoáng, y như Xe cờ vua. Ở bất kỳ đâu trên bàn cờ, Xe cũng không có nước đi chéo. 子 Tướng có đi được hơn một ô mỗi lần không?Mỗi lần một ô, theo chiều ngang hoặc dọc, bên trong cung. Tướng cờ tướng không có nước đi xa, và cũng không có nước đi chéo nào. 子 Quân cờ tướng đặt trong ô hay trên giao điểm?Trên giao điểm. Bàn cờ tướng có 90 điểm đặt quân, chính là những chỗ chín lộ dọc cắt mười hàng ngang, chứ không phải các ô vuông. 子 Quân nào trong cờ tướng nhảy qua được quân khác?Chỉ có Pháo nhảy, chỉ khi ăn quân, và qua đúng một quân. Mã và Tượng trông như nhảy được nhưng thực ra đều bị quân đứng cản chặn lại. 子 Tốt cần mấy nước để qua sông?Hai nước. Tốt xuất phát cách bờ sông phía mình một hàng, nên bước đầu tới bờ sông, bước thứ hai mới qua. Chỉ từ lúc đó nó mới đi ngang được. 子 Tượng có được đi vào cung không?Một trong bảy điểm của Tượng là điểm giữa cạnh trước của cung. Tượng đứng ở đó rất hay gặp, và có thể vướng chân chính Tướng nhà. 子 “Mã đi chữ nhật, Tượng đi chữ điền” (馬走日，象走田) nghĩa là gì?Mã đi tới góc đối của khối hình chữ 日 (nhật), Tượng tới góc đối của khối hình chữ 田 (điền). Câu vè còn chỉ ra điểm mỗi quân bị cản.